Denizcilik, talep ve tahsilat terimleri sözlüğü.

A

Tahkim (Arbitration)Uyuşmazlık çözümü

Bir uyuşmazlığın mahkeme yerine bir veya birden fazla hakem tarafından karara bağlandığı özel bir süreç. Karar (hakem kararı) bağlayıcıdır ve New York Konvansiyonu uyarınca genellikle uluslararası alanda tenfiz edilebilir. Londra, Singapur ve Hong Kong, denizcilik ve ticaret tahkimi için önde gelen tahkim yerleridir.

B

Konşimento (Bill of lading)Denizcilik

Taşıyıcı tarafından veya onun adına düzenlenen; yükün teslim alındığını gösteren makbuz, taşıma sözleşmesinin delili ve emre yazılı ise mallar üzerinde temsil belgesi (kıymetli evrak) işlevi gören belge.

Bunker teslim belgesi (BDN)Bunker

Bir gemiye verilen deniz yakıtının miktarını ve temel özelliklerini kaydeden belge. Teslimat sırasında alınan numunelerle birlikte, her türlü bunker miktar veya kalite uyuşmazlığının merkezinde yer alır.

Bunker (Bunkers)Bunker

Bir gemiye kendi sevk ve makine sistemleri için verilen yakıt. Kalite genellikle ISO 8217 standardına atıfla belirlenir.

C

Çarter parti (Charter party)Denizcilik

Bir armatörün gemiyi bir kiracıya, ya bir sefer için (sefer çarteri) ya da belirli bir süre için (zaman çarteri) kiraladığı sözleşme. Standart formlar arasında GENCON, NYPE, ASBATANKVOY ve BPVOY bulunur.

Karşı talep (Counterclaim)Uyuşmazlıklar

Savunma yapan tarafın, asıl talepte bulunan tarafa karşı, örneğin ayıplı mal veya gecikme nedeniyle yönelttiği talep. Karşı talep, ödenecek tutarı azaltabilir veya tamamen ortadan kaldırabilir.

D

Pişmanlık navlunu (Dead freight)Denizcilik

Kiracının kararlaştırılan yükün tamamını yüklememesi ve gemide kullanılmayan alan kalması hâlinde armatöre ödenmesi gereken tazminat.

Kira bedelinden kesintiler (Deductions from hire)Denizcilik

Zaman çarterindeki kiracının, örneğin kira dışı süreler (off-hire) veya düşük performans nedeniyle kira bedelinden kestiği tutarlar. İngiliz hukukunda bazı kesintiler hakkaniyete dayalı mahsup (equitable set-off) yoluyla yapılabilir; ancak haksız kesintiler armatöre bir talep hakkı ve bazı durumlarda gemiyi geri çekme hakkı verebilir.

Demuraj (Demurrage)Denizcilik

Geminin, yükleme ve boşaltma için tanınan staryanın ötesinde alıkonulduğu süre için kiracı tarafından armatöre, kararlaştırılmış günlük oran üzerinden ödenen, önceden belirlenmiş tazminat. Konteyner taşımacılığında “demuraj”, serbest süreyi aşarak terminal içinde tutulan konteynerler için alınan ücretleri de ifade eder.

Dispeç (Despatch)Denizcilik

Çarter partide öngörülmüşse, yükleme veya boşaltma tanınan staryadan daha kısa sürede tamamlandığında armatör tarafından kiracıya ödenen ve genellikle demuraj oranının yarısı olan tutar.

Alıkoyma tazminatı (Detention)Denizcilik

Geminin, kararlaştırılmış bir demuraj hükmü kapsamına girmeyen gecikmesi için, örneğin demuraj süresi dolduktan sonra talep edilen tazminat. Konteyner lojistiğinde detention, taşıyıcıya ait konteynerin serbest süreyi aşarak terminal dışında tutulması için alınan ücrettir.

E

Hakkaniyete dayalı mahsup (Equitable set-off)Uyuşmazlıklar

İngiliz hukukunda bir tarafa, ödemeyi yakından bağlantılı bir karşı alacak tutarı kadar azaltma imkânı veren ve tam ödeme istenmesinin hakkaniyete aykırı olacağı durumlarda ileri sürülen bir savunma.

F

Navlun (Freight)Denizcilik

Malların taşınması karşılığında taşıyıcıya ödenmesi gereken bedel. Sözleşmeye bağlı olarak yükleme anında, teslimde veya başka bir aşamada hak edilebilir.

H

Lahey-Visby Kuralları (Hague-Visby Rules)Denizcilik

Konşimentoya dayalı deniz yoluyla eşya taşımasını düzenleyen uluslararası bir konvansiyon. Diğer hususların yanı sıra, yük talepleri için taşıyıcılara bir yıllık hak düşürücü süre tanır ve sorumluluklarını sınırlar.

Kira bedeli (Hire)Denizcilik

Zaman çarterinde kiracının geminin kullanımı karşılığında armatöre yaptığı, genellikle günlük olarak hesaplanan ve peşin ödenen ödeme.

I

IncotermsTicaret

Milletlerarası Ticaret Odası tarafından yayımlanan ve masrafları, riski ve sorumlulukları alıcı ile satıcı arasında paylaştıran standart ticari teslim şekilleri (FOB, CIF ve DAP gibi).

ISO 8217Bunker

Deniz yakıtlarına ilişkin gereklilikleri belirleyen uluslararası standart. Bunker sözleşmeleri genellikle yakıtın ISO 8217’nin belirli bir baskısına uygun olmasını şart koşar.

L

Late Payment Act (Geç Ödeme Kanunu)Alacak tahsili

Late Payment of Commercial Debts (Interest) Act 1998; Birleşik Krallık’taki işletmelerin, sözleşmede yeterli bir çözüm öngörülmedikçe, şirketler arası geç ödemelerde kanuni faiz (Bank of England referans oranının 8 puan üzeri) ve maktu tazminat talep etmesine imkân tanıyan kanun.

LaycanDenizcilik

Starya başlangıç ve iptal tarihi aralığı (laydays and cancelling): geminin varması ve hazırlık bildirimini (NOR) vermesi gereken süre. Gemi iptal tarihinden sonra gelirse, kiracı genellikle sözleşmeyi iptal edebilir.

Starya (Laytime)Denizcilik

Sefer çarterinde yükün, navlun dışında ek bir ödeme yapılmaksızın yüklenmesi ve boşaltılması için tanınan süre. Starya aşıldığında genellikle demuraj ödenmesi gerekir.

Dava öncesi ihtarname (Letter before action)Alacak tahsili

Talebi ve borçlu olunan tutarı ortaya koyan ve konu çözülmezse dava açılabileceği uyarısında bulunan resmî yazı. İngiltere ve Galler mahkemeleri, çoğu dava açılmadan önce böyle bir yazı gönderilmesini bekler.

Akreditif (Letter of credit)Ticaret

Bir bankanın, akreditif şartlarına tam olarak uygun belgelerin ibrazı hâlinde satıcıya ödeme yapma taahhüdü. Belgelerdeki uyumsuzluklar ödemeyi geciktirebilir veya engelleyebilir.

Hapis hakkı (Lien)Denizcilik

Bir borç ödenene kadar yük gibi malları elde tutma veya alt navlunlar gibi ödemelere el koyma hakkı. Armatörler, ödenmemiş navlun, kira bedeli veya demuraj için çarter partiler kapsamında çoğu zaman hapis hakkına sahiptir.

Zaman aşımı süresi (Limitation period)Uyuşmazlıklar

Dava açmak için kanunda öngörülen süre. İngiliz hukukunda sözleşmeden doğan taleplerin çoğu ihlalden itibaren altı yıl içinde ileri sürülmelidir; ancak sözleşmeler ve uluslararası konvansiyonlar çoğu zaman çok daha kısa hak düşürücü süreler öngörür.

LMAAUyuşmazlık çözümü

London Maritime Arbitrators Association (Londra Denizcilik Hakemleri Derneği); kuralları ve usulleri, küçük ve orta ölçekli talepler için öngörülen usuller de dahil olmak üzere, dünya genelindeki denizcilik tahkimlerinin büyük bir bölümüne uygulanır.

M

MARPOL numunesiBunker

Kükürt sınırlarına uygunluğun doğrulanması için MARPOL Ek VI uyarınca gemide saklanan yakıt numunesi. Kalite uyuşmazlıklarının çözümünde kullanılan ticari numunelerden farklıdır.

N

Hazırlık bildirimi (Notice of readiness – NOR)Denizcilik

Kaptanın, geminin vardığını ve yükleme veya boşaltmaya hazır olduğunu bildirdiği ihbar. Staryanın başlayabilmesi için genellikle geçerli bir NOR gerekir.

O

Kira dışı süre (Off-hire)Denizcilik

Zaman çarterinde, genellikle bir arıza, eksiklik veya kira dışı süre (off-hire) maddesinde sayılan ve geminin tam olarak çalışmasını engelleyen başka bir olay nedeniyle kira bedelinin ödenmediği dönem.

P

P&I kulübüDenizcilik

Armatörleri ve kiracıları yük talepleri, kirlilik ve mürettebat yaralanmaları gibi üçüncü kişilere karşı sorumluluklara karşı sigortalayan karşılıklı sigorta kuruluşu. Pek çok kulüp, hukuki masraflar için navlun, demuraj ve savunma (FD&D) teminatı da sağlar.

Dava öncesi davranış kuralları (Pre-action conduct)Alacak tahsili

İngiltere ve Galler mahkemelerinin, taraflardan dava açmadan önce atmalarını beklediği, temel bilgilerin paylaşılması ve sulhün değerlendirilmesi dahil adımlar. Bu kurallara makul olmayan şekilde uyulmaması, yargılama giderleri bakımından yaptırımlara yol açabilir.

Q

Talep tutarı (Quantum)Uyuşmazlıklar

Bir talebin tutarı: anapara, faiz, kesintiler, mahsuplar ve masraflar hesaplandıktan sonra fiilen borçlu olunan veya tahsil edilebilir miktar.

R

Fikstür özeti (Recap)Denizcilik

Fikstür özeti: bir çarter için kararlaştırılan temel koşulları özetleyen ve atıf yapılan pro forma ile birlikte çarter partiyi oluşturan mesaj.

Mülkiyeti muhafaza kaydı (Retention of title)Ticaret

Malların mülkiyetinin, bedeli ödenene kadar satıcıda kalmasını öngören ve alıcının ödeme yapmaması veya aciz hâline düşmesi durumunda satıcıya malları geri alma imkânı verebilen sözleşme hükmü.

S

Mahsup (Set-off)Uyuşmazlıklar

İki taraf arasındaki karşılıklı borçların birbirinden düşülerek yalnızca bakiyenin ödenmesi. Mahsubun mümkün olup olmadığı sözleşmeye ve ileri sürülen mahsup türüne bağlıdır.

Olaylar tutanağı (Statement of facts – SOF)Denizcilik

Liman acentesi tarafından hazırlanan ve geminin liman ziyareti sırasındaki ilgili tüm olayların zamanlarını gösteren kayıt. Her starya ve demuraj hesaplamasının temelini oluşturur.

Kanuni ödeme ihtarı (Statutory demand)Alacak tahsili

İtiraz edilmemiş bir borç için Insolvency Act 1986 (İngiliz İflas Kanunu) uyarınca yapılan resmî ödeme talebi. Bir şirket 750 £ veya üzerindeki bir borcu 21 gün içinde ödemez ya da teminat altına almazsa, alacaklı şirketin tasfiyesi için başvuruda bulunabilir.

Kanuni faiz (Statutory interest)Alacak tahsili

Sözleşmede hüküm bulunmasa bile kanunun geç ödemeler için öngördüğü faiz; örneğin şirketler arası borçlarda Late Payment Act (Geç Ödeme Kanunu) kapsamındaki faiz.

T

Hak düşürücü süre (Time bar)Uyuşmazlıklar

Sonrasında bir talebin kaybedildiği veya artık ileri sürülemediği sözleşmesel ya da kanuni son tarih. Çarter partilerde ve bunker sözleşmelerinde hak düşürücü süreler çok kısa olabilir.

Zaman çarteri (Time charter)Denizcilik

Kiracının gemiyi belirli bir süre için kiraladığı, kira bedeli ödeyerek geminin ticari kullanımını yönlendirdiği, armatörün ise gemiyi işletmeye ve mürettebatını sağlamaya devam ettiği çarter.

V

Sefer çarteri (Voyage charter)Denizcilik

Belirli bir yükün adı belirtilen limanlar arasında taşınması için yapılan, navlun ödenen ve limandaki gecikmelerin starya ve demuraj hükümleriyle düzenlendiği çarter.

W

Tasfiye başvurusu (Winding-up petition)Alacak tahsili

Bir şirketin, genellikle borçlarını ödeyemediği gerekçesiyle tasfiye edilmesi için mahkemeye yapılan başvuru. Ciddi bir adımdır ve gerçekten ihtilaflı borçlar için kullanılmamalıdır.

Haklar saklı kalmak kaydıyla (Without prejudice)Müzakere

İngiliz hukukunda, iyi niyetli sulh yazışmalarının genellikle sorumluluğun delili olarak kullanılmasını engelleyen ve taraflara açıkça müzakere etme imkânı veren kural.

Masraflar hariç haklar saklı kalmak kaydıyla (Without prejudice save as to costs)Müzakere

Sorumluluk konusunda mahkemeye sunulamayan, ancak mahkeme yargılama giderlerini kimin ödeyeceğine karar verirken sunulabilen teklif.